Hengstdijk op de kaart.

Een landkaart kan veel vertellen over een land of streek.  Oude landkaarten zijn dan ook vaak prachtige bronnen bij onderzoek en dat geldt zeker voor kennis van het land van Hulst. Kaarten tonen hoe het landschap zich heeft ontwikkeld en op basis daarvan kun je ook vaak zien wat er tegenwoordig is overgebleven van dat oude landschap. Kreken, dijken en wegen bestaan vaak al honderden jaren.

Sinds de 17e eeuw zijn er gedetailleerde kaarten gemaakt van het land van Hulst of delen daarvan. Deze kaarten werden vaak om militaire  of bestuurlijke redenen gemaakt. Militairen wilden inzicht in de ligging van fortificaties of wilden getuigen van het succes van hun veldtochten. De lokale overheid had voor belastingheffing en voor verdeling van waterschapslasten behoefte aan kaarten aan de hand waarvan eigenaar en gebruiker werden vastgelegd.

Ontwikkeling kadastrale kaart

In het begin van de 19e eeuw werden kaarten en registers van bezit voor het eerst gestandaardiseerd voor geheel Nederland door het tekenen van de eerste kadastrale kaarten en het inrichten van de Oorspronkelijk Aanwijzende Tafels (de tabellen). Dit enorme project waarbij heel Nederland op perceel niveau in kaart werd gebracht is in 1832 afgerond. Van elk perceel werd vastgelegd: de oppervlakte, de eigenaar, zijn beroep en woonplaats, het gebruik van het perceel (bouwland, weiland, tuin, erf en bebouwd), de kwaliteit van het perceel, de bebouwing en de waarde van de bebouwing en de verschuldigde belasting en waterschapslasten.  De bebouwing was ook nauwkeurig ingetekend op de kaart.  Aan het aantal gebouwen en hun grootte kun je haast een inschatting maken van hun waarde. In sommige gevallen werd van een bebouwd perceel of een tuin ook de gebruiker genoemd.  Met deze kaarten en tabellen krijg je dus ook inzicht in de exacte woonplaats van mensen en bepaalde aspecten van hun maatschappelijke positie.

Bovenstaande kaart is een detail uit de kadastrale kaart van 1832 van de kern van Hengstdijk. Duidelijk herkenbaar zijn de kerk en de pastorie.  Deze kaarten zijn beschikbaar voor het hele land van Hulst op de internetpagina https://beeldbank.cultureelerfgoed.nl/ .  en vervolgens zoeken op “kadastrale kaarten Hengstdijk” Eerst verschijnen dan de tabellen en daarna de kaarten. Voor heel Zeeland zijn deze kaarten bewerkt door  https://intgwbp.zeeland.nl/ Hier kun je kiezen uit verschillende kaarten waaronder de kadastrale kaart van 1832. Door het aanklikken van een perceel zie je dan de details in een venstertje

Het doorzoeken van de registers en het opzoeken van percelen op de kaart vergt veel tijd. Als je vondsten helder wil delen met anderen, moet je foto’s van de bijbehorende kaarten gaan bewerken. Het genealogie programma Haza21 maakt dat een stuk eenvoudiger. Dit programma biedt naast een volledig genealogisch programma ook prima mogelijkheden om andere historische aspecten vast te leggen. De gegevens uit de kadastrale registers kun je opslaan in Haza21. De kaarten van de percelen kun je natekenen en vervolgens kun je de getekende percelen koppelen aan de registers. Met het programma kun je dan kaarten maken van het bezit van een bepaalde eigenaar maar ook een overzichtskaart van het gebruik van de percelen maken. Je kunt via de kadastrale registers ook de latere eigenaren opnemen. Soms kun je ook eerdere eigenaren opsporen bijvoorbeeld op basis de eveningboeken van de waterschappen. Bewoners van een bepaald pand kun je misschien terugvinden via de gezinskaarten, die deel uitmaken van de bevolkingsadministratie. Met de gegevens van een perceel of gebouw kunnen overzichten van de bezittingen van eigenaren worden gemaakt.  Het onderzoek kan ook nog prima worden verantwoord doordat je ook de bronnen van je onderzoek kunt vastleggen, zodat andere onderzoekers je onderzoeksresultaten kunnen verifiëren.

 

Kadastrale kaart Hengstdijk

Er zijn dus tal van mogelijkheden om gegevens over gebruik en eigendom van grond te bewerken. Dit wordt het snelste duidelijk aan de hand van een uitgewerkt voorbeeld.  De keuze viel op Hengstdijk mijn geboortedorp in het land van Hulst. De kern van het dorp en de omliggende percelen zijn in kaart gebracht en die kun je als volgt benaderen. Onder het kopje cartografie op deze internetpagina zie je ook een knop “kaart Hengstdijk”.  Via deze knop kom je terecht op de internetpagina’s. In het rose gedeelte van de startpagina kaart land van Hulst staan een aantal knoppen. De belangrijkste zijn “Kadastrale kaarten” en “Overzichtskaarten van bezit per eigenaar”.

Via de knop “kadastrale kaarten” kun je doorklikken naar kadastrale kaart Hengstdijk en vervolgens naar de link “1 jan 1832”. Dan verschijnt de kaart van dorpskern van Hengstdijk uit 1832 en de omringende percelen. 

 

Deze kaart laat per perceel zien hoe de grond werd gebruikt. Bruin is bouwland, groen is weiland, oranje is erf en bebouwing en rose is tuin.  Opvallend is dat het dorp nog niet die duidelijke kern heeft die het nu kent.  Ook bestond de Hengstdijkse straat nog niet.  De fellere kleuren zijn de percelen die in het programma zijn ingevoerd. De lichtere kleuren zijn een hedendaagse onderkaart, die dient om de omgeving aan te geven. Je ziet dat de wegen van de oude kaart nog steeds aansluiten bij de huidige situatie.

Als je op een perceel klikt verschijn een venstertje met het nummer van het perceel, de aard van het gebruik en een link “open perceel”. Als je op deze link klikt verschijnt de perceel pagina. Hier staan de eigenaren en in enkele gevallen ook de gebruikers van het perceel.  

Voor enkele boerderijen zijn aan de hand van het boerderijenboek van het land van Hulst ook alle daarin vermelde gebruikers in het verleden aangegeven.

Overzichtskaart per eigenaar

Als je op knop “Overzichtskaart van bezit per eigenaar” drukt zie je in de linker kolom de eigenaren verschijnen.  Hier kun je kiezen voor een familie naam en vervolgens voor een persoon en dan 

In de kop van de pagina “Overzichtskaarten per eigenaar” staan aan de rechter kant twee knoppen. Na aanklikken van de De knop “Top oppervlakte”  verschijnen in de linker kolom de belangrijkste grond eigenaren binnen het ingetekende oppervlak. Dit is in dit geval Johan Pietersz Hombach, die ruim 32 hectare bezit. Als je op deze naam klikt zie je weer het kaartje met de ligging van zijn bezit.

Zo kun je ook een overzicht van de “Top gebouwen” maken met een overzicht van het aantal gebouwen per eigenaar.

Stand van zaken en plannen.

De huidige kaart van Hengstdijk dient om een eerste indruk te geven van de mogelijkheden van kadastrale kaarten en bronnen met soortgelijke informatie.  Bovendien geven de kaarten en overzichten een indruk hoe het dorp bijna 200 jaar geleden eruit zag.  Misschien vindt je ook namen terug die in je familiegeschiedenis voorkomen of ben je eigenaar of gebruiker van 1 van de percelen.  Op de huidige kaart zijn nog geen 300 percelen ingetekend. In totaal had de oude gemeente Hengstdijk ongeveer 1.100 percelen. De eerste stap is dan ook de volgende 800 percelen toe te voegen. Verder wil ik kijken of ik via de kadastrale registers de ontwikkeling na 1832 kan volgen, met name voor de bebouwde percelen. Met behulp van de berichten bij deze internetpagina houd ik jullie op de hoogte van verder ontwikkeling. Ideaal zou het zijn dat de hele regio zo in kaart wordt gebracht en dat we ook de historie kunnen volgen van de percelen.  Ik schat in dat het dan om meer dan 10.000 percelen gaat en vele duizenden gebruikers. Het is voor mij praktisch niet mogelijk dat alleen te realiseren. Deze pagina is daarom ook hopelijk een inspiratiebron voor andere mensen, om iets soortgelijks op te pakken voor een andere gemeente. Graag wil ik je helpen om te kijken of dit iets. Mocht je dan besluiten om het op te pakken dan wil je graag helpen een start te maken. Denk je aan samenwerking dan ben ik daar ook voor in.  Wil je iets beginnen buiten de regio ook dan ben ik graag bereid je met tips te ondersteunen.

Geef een antwoord